Stewardship in organisatieontwikkeling

Over bewustzijn, betekenisgeving en verbondenheid

Een persoonlijke ervaring

Toen ik voor het eerst werkgever werd, realiseerde ik me dat ik een relatie aanging met mensen die een deel van hun leven aan mij zouden toevertrouwen. Als ik mijn werk niet goed zou doen, zouden zij misschien hun hypotheek of andere vaste lasten niet meer kunnen betalen. Dat besef voelde als een grote verantwoordelijkheid.

Later realiseerde ik me dat deze ervaring raakt aan stewardship. In het Nederlands: rentmeesterschap. Het zorgvuldig en verantwoord omgaan met datgene wat tijdelijk aan je is toevertrouwd.

In mijn tijd als programmadirecteur bij Nyenrode Business Universiteit kwam ik opnieuw met stewardship in aanraking. Naast entrepreneurship en leadership had Nyenrode stewardship gekozen als één van de drie uitgangspunten voor ontwikkeling.

Vanaf dat moment ben ik mij steeds meer gaan afvragen wat rentmeesterschap eigenlijk betekent en hoe het zich verhoudt tot ondernemerschap en leiderschap.

Waar raken deze begrippen elkaar en wat betekent dat voor de manier waarop wij organisatieontwikkeling en leiderschap vormgeven?

Een veranderende kijk op organisaties

De manier waarop we organisaties beoordelen is de afgelopen decennia zichtbaar veranderd. Lange tijd lag de nadruk vooral op de waarde die organisaties creëren voor aandeelhouders. Daarna kwam er steeds meer aandacht voor medewerkers, klanten, leveranciers en andere stakeholders. Inmiddels staan ook maatschappelijke en ecologische verantwoordelijkheid op de agenda.

Die ontwikkeling verloopt overigens niet zonder spanning. Zoals bij veel maatschappelijke ontwikkelingen zichtbaar is, roept ook deze verschuiving een tegenreactie op. Terwijl een deel van de organisaties nadrukkelijk kiest voor een bredere maatschappelijke verantwoordelijkheid, richten andere organisaties zich juist sterker op financieel en individueel belang.

Dat roept bij mij de vraag op waardoor deze verschillen ontstaan. Wat maakt dat verantwoordelijkheid zich steeds verder lijkt uit te strekken? Waarom betrekken sommige organisaties nadrukkelijk de belangen van medewerkers, de samenleving en toekomstige generaties, terwijl andere organisaties zich vooral richten op financieel of individueel belang?

Mijn indruk is dat een belangrijke verklaring schuilt in de manier waarop mensen betekenis geven aan de werkelijkheid. Die betekenis verandert bovendien naarmate ons bewustzijn zich ontwikkelt.

De ontwikkeling van bewustzijn

De vraag hoe mensen betekenis geven aan de werkelijkheid houdt mij als psycholoog al jaren bezig. Bewustzijn speelt daarin een belangrijke rol. Johan Cruijff zei er ooit over: "Je ziet het pas als je het doorhebt."

Mensen doen vaak lacherig over die uitspraak, maar ik denk dat Cruijff iets wezenlijks benoemde: het moment waarop er kwartjes vallen en verbanden zichtbaar worden die eerder niet konden worden opgemerkt. In feite heeft hij het over het moment waarop zich bewustzijn ontwikkelt.

Waar Cruijff over spreekt, komt beeldend terug in een documentaire die ik ooit zag over de Britse neuroloog Oliver Sacks. In die documentaire vertelde Sacks over een patiënt die na tientallen jaren vrijwel blind te zijn geweest, op volwassen leeftijd weer kon zien. Kort na de operatie nam Sacks de man, Virgil, mee naar de dierentuin. Voor het verblijf van de gorilla keek Virgil aandachtig rond. Hij zag beweging, vormen en kleuren, maar herkende de gorilla niet. Pas nadat Sacks hem een levensgroot bronzen beeld van een gorilla liet betasten, kon hij de visuele indruk verbinden met de ervaring die hij via zijn tastzin had opgedaan. Toen hij vervolgens opnieuw naar de levende gorilla keek, zag hij hem wél.

De gebeurtenis doet mij denken aan wat ik in organisaties zie gebeuren. Mensen kijken soms jarenlang op dezelfde wijze naar dezelfde werkelijkheid. Gewenste ontwikkelingen kunnen daardoor veel langer uitblijven dan nodig is. Pas wanneer mensen zich bewust worden van de verbanden die zij eerder niet opmerkten, kunnen organisatieknopen worden opgelost.

Betekenisgeving

Wanneer ik bestuurders, leidinggevenden en medewerkers spreek, valt mij op dat zij vaak verrassend goed weten wat er in hun organisatie speelt. Zij herkennen spanningen, benoemen patronen en zien welke vraagstukken om aandacht vragen.

Regelmatig merk ik echter dat mensen dezelfde gebeurtenissen anders interpreteren. Ik ervaar dat dat vaak komt doordat zij verschillende betekenissen geven aan wat zij waarnemen. Soms leggen zij andere oorzaak-gevolgrelaties of betrekken zij andere observaties in hun afwegingen. Daardoor kunnen verschillende beelden van de werkelijkheid naast elkaar blijven bestaan.

Naarmate vraagstukken complexer worden, wordt het belangrijker om te onderzoeken welke inzichten we dreigen te missen. Niemand kan een complexe werkelijkheid volledig overzien. Iedere waarneming toont iets en laat tegelijkertijd aspecten buiten beeld.

Daarom zie ik de ontwikkeling van bewustzijn niet als louter een individueel proces. Door waarnemingen, aannames en interpretaties gezamenlijk te onderzoeken ontstaat een veel rijker beeld van de werkelijkheid. In gesprekken, dialoog en gezamenlijke reflectie ontwikkelt zich bewustzijn. Dat leidt niet alleen tot een rijker beeld van wat er speelt, maar ook tot een scherper beeld van de identiteit van de organisatie: waar zij voor staat en welke bijdrage zij wil leveren.

Door op deze manier met elkaar in gesprek te gaan ontstaat bovendien meer onderlinge verbondenheid. Dat versterkt de onderlinge relaties en daarmee de samenwerking. Voor mij raakt de manier waarop mensen gezamenlijk betekenis geven daarmee direct aan leiderschap en organisatieontwikkeling.

Verbondenheid

Gesprekken waarin mensen samen onderzoeken wat zij zien, denken en ervaren, werken sterk verbindend. Mensen voelen zich gezien, gehoord en serieus genomen. Tijdens veranderingen in organisaties wordt zichtbaar hoe belangrijk die verbondenheid is.

Organisatieontwikkeling gaat vrijwel altijd gepaard met spanningen. Onder druk ontstaat gemakkelijk de neiging om nadrukkelijker te sturen, sneller besluiten te nemen of in te grijpen. Dat is begrijpelijk, maar juist die reflex kan ertoe leiden dat perspectieven en inzichten verloren gaan.

De rol van leiders is daarom niet alleen richting geven of besluiten nemen. Minstens zo belangrijk is het creëren van ruimte waarin bewustzijn kan ontstaan, gezamenlijk betekenis kan worden gegeven en verschillende perspectieven met elkaar worden verbonden. Door de kennis, ervaringen en inzichten die in een organisatie aanwezig zijn actief te verkennen, ontstaan niet zelden oplossingsrichtingen die anders buiten beeld zouden blijven.

Verbondenheid is daarmee voor mij geen doel op zichzelf. Zij maakt het mogelijk dat de wijsheid die al in een organisatie aanwezig is, daadwerkelijk beschikbaar komt.

De essentie van stewardship

Teruglezend in dit essay ervaar ik dat stewardship voor mij met de tijd aan diepgang heeft gewonnen.

Aanvankelijk zag ik stewardship vooral als het zorgvuldig omgaan met datgene wat tijdelijk aan ons is toevertrouwd. Die omschrijving onderschrijf ik nog steeds. Tegelijk ervaar ik dat stewardship niet los kan worden gezien van de ontwikkeling van bewustzijn en gezamenlijke betekenisgeving.

Wanneer mensen zich bewust worden van de beperkingen van hun eigen perspectief, openstaan voor de inzichten van anderen en samen onderzoeken wat zij zien en ervaren, ontstaat niet alleen meer wederzijds begrip, maar ook een diepere verbondenheid.

Juist vanuit die verbondenheid groeit de bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen voor elkaar, voor de organisatie en voor de generaties die na ons komen.

Daarin ligt voor mij de essentie van stewardship. Het zorgvuldig omgaan met wat ons is toevertrouwd is daarvan een vanzelfsprekend gevolg.

Wil je meer lezen over bewustzijn en betekenisgeving bij organisatieontwikkeling en leiderschap? Bekijk dan de pagina Bewustzijn en betekenisgeving:

• Bewustzijn en betekenisgeving →